foto: J.H. van Ommen

Tot de mooiste lagere aquariumdieren behoren toch zeker de hoornkoralen.

Ze zijn er in bijna alle kleuren en komen in praktisch alle zeeën voor. De meeste soorten komen in dieper water voor maar er zijn er ook die in de bovenste waterlagen groeien en daarom geschikter zijn om in ons aquarium te houden.

De voor het aquarium meest geschikte soorten komen uit het Caribische gebied. Ze staan bekend als fotosynthetische gorgonen die zooxantellen bevatten. Hoornkoralen hebben kleine poliepen die gebruikt worden om voedsel te vangen. Deze poliepen kunnen zich terugtrekken. Deze poliepenhuid omvat een hoornachtige kern. Vandaar de benaming hoornkoraal. De groeiwijze varieert van rechtopgaande takken tot hangende takken, struikvormig en vertakt of waaiervormig.

De meeste fel gekleurde hoornkoralen uit de Indo-pasifische zee die binnen komen bij de handel zijn niet of nauwelijks houdbaar in het aquarium in tegenstelling tot de soorten uit de Caribische zee. Problemen zijn o.a. de voedselopname en de bealging. Stroming, gedempt licht, irritatie en temperatuur spelen natuurlijk ook een rol maar dat probleem is redelijk eenvoudig op te lossen. Het toedienen van het benodigde voedsel is een ander verhaal.

Nu zijn er natuurlijk altijd uitzonderingen die de regel bevestigen en ook de techniek en wetenschap staan niet stil zodat er hier en daar een surrogaatvoedsel wordt "uitgevonden’‘. Maar op de lange duur is ook dat voedsel in de meeste gevallen niet toereikend.

Maar nogmaals, er bestaan natuurlijk uitzonderingen.

Hoornkoralen kunnen vrij oud worden. In Hamburg, Hagenbecks Tierpark, staan koloniën al langer dan 12 jaren in het aquarium en ik zelf kom in de buurt van de tien jaar.

Gelukkig komen de laatste tijd steeds meer redelijk tot goed houdbare hoornkoralen, ( in de volksmond ook gorgonen of gorgoontakken genoemd, hoewel de literatuur verschil maakt) voornamelijk uit de Caribische zee, bij de handel binnen. Deze houdbare hoornkoralen/gorgonen die zoóxanthellen bevatten zijn niet alleen houdbaar maar onder goede aquariumomstandigheden zelfs goed te vermeerderen.

Twee goed houdbare hoornkoralen, kan ik u aanraden en zal ik nu bespreken..

De nu volgende beschrijvingen gelden voor de meeste (goud)bruine hoornkoralen/gorgonen die in de handel zijn. Ik heb er nu een zestal soorten in mijn bakken staan die v.w.b. de levensomstandigheden op elkaar lijken. Deze soorten variëren in kleur van lichtbruin tot donkerbruin en hebben verschillende groeiwijzen. Wanneer de poliepen zijn ingetrokken is er ook een duidelijk verschil te zien. De ‘’ondergrond’‘ ( kleur van de takken wanneer de poliepen zijn ingetrokken) is bij de één lichtbruin tegen wit aan, de ander heeft juist een donkere ondergrond tegen zwart aan en bij weer een ander is de kleur gelijk aan de kleur van de openstaande poliep. De benamingen zijn niet van allen bij mij bekend maar ik noem ze voor het gemak ledergorgonen omdat het zachte weefsel gelijkenis vertoont met die van het bekende lederkoraal. Sommige soorten heb ik niet zien vervellen, andere juist weer wel.

De grote van de poliepen en de doorsnede van de takken verschillen ook.

Binnen de familie van de hoornkoralen is de soort Rumphella, uit de Indo Pazifik, voor het aquarium zeer geschikt en prima houdbaar. Het is een van de weinige soorten die zooxanthellen bevat. Ze groeien snel, vertakken zich, vervellen regelmatig (worden daarom ook ledergorgoon genoemd) en zijn voornamelijk bruin tot goudbruin van kleur. De systematiek van de soorten is onzeker en het aantal Rumphella- soorten is niet bekend.

De meest voorkomende soort is R. aggregata, het eerst beschreven door Nutting (1910)

Twee andere beschreven soorten zijn R.. suffruticosa, tamelijk onbekend en het eerst beschreven door Dana (1846) mogelijkerwijs een synoniem van R. aggregata en verder

wordt R. antipathes, waarvan slechts een exemplaar ontdekt is voor de kust van Ambon in de literatuur het genoemd. voor het eerst beschreven door Linne (1758) Maar de juistheid van benaming is twijfelachtig.

In de jaren tachtig werden deze gorgonen zo af en toe in Utrecht te koop aangeboden. Ik spreek hier van twee soorten. De meest aangeboden soort is een struikachtige rechtopgroeiende soort. De tweede soort die ik regelmatig ben tegengekomen heeft hangende takken en groeit ook vertakt.

Ik was toen nog woonachtig in die stad en omdat ik bijna wekelijks aquariazaken bezoek konden binnengekomen leden van deze soort bijna niet aan mijn aandacht ontsnappen.

De gorgoon die ik voor de eerste maal in het aquarium bij de handel kon aanschouwen was geel-bruin van kleur en had vrij dunne takken met een diameter van ongeveer 4 mm in gesloten toestand. Deze struikachtige gorgoon was duidelijk aan het vervellen zoals dat gebeurt bij bv het lederkoraal. Dat leek mij een positief punt. Door die vervellingen kan het gorgoon zijn eventuele bealging van het lijf houden. Ik besloot dit gorgoon eens ‘’uit te proberen’‘. Thuis aangekomen heb ik dit gorgoon in mijn aquarium gezet, goed in het licht. Als je tenminste daarvan kan spreken wanneer je ‘’slechts’‘ Tl-verlichting gebruikt. (1 x 140 w actinic 03, 1 x 58 w nr 18 blauw, 1 x 58 wat aquarelle en 3 x 58 w nr 96)

De stroming is in mijn bakken niet permanent. Ik gebruik apparaten die de pompen onregelmatig aan en uit schakelen (een zg wave-master) zodat er een wat natuurlijker stroming in de bak ontstaat en de dieren niet naar één kant worden geblazen. De dieren kunnen dus op en neer bewegen. De volgende dag al veranderden de geelbruine takken in prachtige lichtbruine 10/12 mm dikke waaiers. Het gorgoon bleef de hele dag uitstaan en sloot s’nachts zijn poliepen. Na verloop van tijd vervelde het gorgoon. ( Dit is een groot voordeel want op deze manier krijgt alggroei geen kans.) Het gedraagt zich op dat gebied vergelijkbaar met het lederkoraal. Ook v.w.b. het aannemen van voedsel. Het nam wel voedsel aan maar liet het op een later tijdstip weer los. Of het echt op deze manier voedsel tot zich neemt betwijfel ik. Watervlooien pekelkreeftjes en plankton werden graag gepakt maar ook weer losgelaten. Een uitzondering wordt misschien gevormd door tot stof fijngewreven droogvoer. Zelfs m.b.v. een vergrootglas heb ik niet kunnen zien of dat voedsel inderdaad werd geconsumeerd. Maar het zou best mogelijk kunnen zijn. Verder leeft het gorgoon m.i. van de symbiotische algjes zoals dat bij het lederkoraal het geval is. Ik voer het niet gericht meer slechts af en toe spuit ik wat planktonvoer in de bak voor de planktoneters. Het gorgoon groeide en groeit nog steeds als kool en vormt veel nieuwe armen. Ik ben toen begonnen met het afsnijden van een aantal armen om die te gebruiken voor vermeerdering. Ik had n.l. geconstateerd dat armen vastgroeiden aan substraat. En inderdaad het is geen probleem om armen te amputeren en tussen het steen vast te laten groeien. Wanneer de armen beschadigd worden ‘’genezen’‘ ze vrij snel.

Een kale plek ontstaan door beschadiging is binnen enkele dagen verdwenen. Het vormen van nieuwe takken kan maanden duren. Het vormen van een kern (hoornachtig zwart, vandaar de benaming hoornkoraal) kost blijkbaar meer energie.

Het tweede hoornkoraal wat ik wilde bespreken lijkt veel op de vorige v.w.b. de kleur en levenswijze.

Na een aantal jaren Rumphella sp verzorgd te hebben kwam ik zijn grote broer tegen, een hoornkoraal die veel gelijkenis vertoont met de hierboven besproken Rumphella sp. Alleen dit hoornkoraal groeit minder vertakt maar meer rechtop naar het wateroppervlak. In de afgelopen jaren heb ik zoveel ervaringen opgedaan met deze soort (waarschijnlijk Pseudoplexaura sp ) dat ik nu ook deze ervaringen op papier kan zetten.

Zijn grote broer die ik nu wil beschrijven is ook een ledergorgoon met dezelfde goudgele kleur. Ook deze soort kan vervellen al gebeurt dat zelden. Het groeit niet zo vertakt als Rumphella maar vormt meer statige armen die snel het wateroppervlak van het aquarium kunnen bereiken. We hebben dan ook met een grote soort te maken en een snelle groeier. Om een indruk te geven van door mij onderhouden aquarium-exemplaren een beschrijving.

De lengte van de armen in het aquarium strekt zich uit tot aan het wateroppervlak. (armlengte in mijn bakken tot ruim veertig cm) De diameter van de hoornachtige kern is ongeveer 5 mm. Staan de poliepen ingetrokken dan zijn de armen plusminus 2 cm dik. Rekenen we de uitstaande poliepen mee dan is de doorsnede ruim tweemaal zo groot. Van tentakeluiteinde tot tentakeluiteinde gemeten zijn de poliepen ongeveer een halve cm in doorsnede Deze maten heb ik opgenomen bij exemplaren die zo'n veertig à vijftig cm hoog waren. Deze ledergorgoon groeit snel en recht naar het wateroppervlak. Het geeft wel vertakkingen maar dat zijn er niet veel. De meeste takken komen voort vanuit de basis en groeien dan voornamelijk recht naar boven.

De takken zijn ook vrij buigzaam.

Wanneer men van dit gorgoon een tak afsnijdt ziet men dat de kern ook uit een hard zwart hoornachtig materiaal bestaat. ( hoornkoraal)

Men moet dus wel een scherp mes gebruiken en flink wat kracht zetten om een tak te amputeren. Wanneer men die arm afgesneden heeft dan kan men die afgesneden arm in een van tevoren in een steen geboord gat plaatsen. Dat gat moet natuurlijk niet te groot maar ook niet te klein zijn. Wanneer de tak in het gat blijft bewegen zal het beschadigen en uiteindelijk afsterven. Het is raadzaam de stek in een lichte stroming te plaatsen, niet te donker.

Na verloop van tijd zal de stek vastgroeien aan het substraat ( u moet de stek dan weer in de stroming zetten) en uiteindelijk nieuwe zijtakken gaan vormen. Wanneer het helemaal goed gaat zal het gorgoon zelfs over het substraat heengroeien en zich zo uitbreiden.

Op deze manier heb ik in het verleden tientallen stekken genomen en verschillende mensen kunnen bevoorraden. Deze manier van vermenigvuldigen pas ik op alle door mij gehouden hoornkoralen met succes toe.

Een nog betere manier van stekken vind ik persoonlijk de horizontale manier. Ik bind de afgesneden arm horizontaal vast aan een steen. Het gorgoon groeit in de lengte vast aan het steen en zal snel over de gehele lengte van de arm uitlopers vormen die naar het wateroppervlak groeien. U heeft dan eerder meerdere opgaande takken maar de lengtegroei van de armen zal langzamer verlopen.

Een jaar of vijftien terug had ik al eens in ‘’Het Zeeaquarium’‘ geschreven over mijn ervaringen met het stekken van diverse softkoralen. Toen was dat nog een uitzondering. Zo langzamerhand is deze manier van vermenigvuldigen geen byzonderheid meer. Steeds meer liefhebbers hebben ondertussen het lef gehad het mes er in te zetten en op die manier "een stek" genomen. Wanneer de aquariumomstandigheden goed zijn dan lukt het stekken van de meeste softkoralen zonder problemen.

Het stekken van sommige hoornkoralen/gorgonen is nu ook geen probleem meer.

Rumphella sp. is net als leden uit de familie Plexauridae een sterk gorgoon en de door mij beschreven soorten zijn dan ook eenvoudig te stekken. In de loop der jaren zijn er meerdere Rumphella's binnen gekomen en veel liefhebbers zullen deze soort nu wel kennen.

Leefomstandigheden: (geldend voor beide beschreven ledergorgonen) matige tot sterke stroming. Verlichting: TL t/m HQI, niet te donker (zoonxanthellen) en langzaam wennen aan meer licht als u bv het gorgoon van onder een Tl naar een HQI-verlichting overbrengt. Bij plotselinge meer licht heeft Plexauridae de neiging zwart te worden (te verbranden) en wanneer u er niet snel bij bent dan sterft het af. Ook dit ledergorgoon hoeft m.i. niet direct gevoerd te worden maar neemt wel o.a. fijngewreven droogvoer aan, evenals gedroogd plankton, watervlooien en dergelijk klein voedsel. In het geval van voedseltoediening lijkt het gorgoon op den duur beter te groeien en dikkere armen te vormen maar een erg groot verschil kan ik niet opmerken.

De Plexauridae-soorten uit het Caribische gebied worden nogal groot en zullen uiteindelijk tegen de wateroppervlakte aan kunnen groeien. Ze groeien niet boven het wateroppervlak uit maar buigen af en volgen het wateroppervlak. Men kan dan het beste de bewuste arm amputeren want de bovenkant van de arm die toch af en toe boven water uitkomt wordt zwart en sterft gedeeltelijk af. Die arm is dan niet mooi meer en niet geschikt om een mooie stek van te maken.

Voor de kust van Curaçao heb ik dergelijk gorgonen gezien die armen hadden met een dikte waar mijn pols veel op leek Maar die gorgonen waren dan ook meer dan een meter hoog. Ik denk dat het aquarium wel erg hoog zal moeten zijn om deze gorgonen tot hun recht te laten komen.

Ik verzorg o.a. bij bedrijven en in ziekenhuizen door mij geplaatste zeewaterbakken en ook voor particulieren die door omstandigheden niet in staat zijn dat zelf te doen (ouderdom invalide). Dat geeft mij de gelegenheid mijn stekken ( en niet alleen mijn stekken maar ook bv vissen) onder verschillende licht- en aquariumomstandigheden uit te zetten en hun ontwikkeling te volgen. Door mijn waarnemingen m.b.v. al die bakken kan ik zeggen dat het voor deze hoornkoralen/gorgonen niet veel uitmaakt onder welke lichtomstandigheden ze worden gehouden als we maar rekening houden met het feit dat ze wel i.v.m. hun zoöxanthellen licht nodig hebben. De stroming en waterkwaliteit is m.i. belangrijker. Volgens mij is het ook zo dat de ‘’grotere soort’‘ makkelijker houdbaar lijkt te zijn dan zijn kleinere broer (voedsel? ) en dat de Rumphella het nogal eens laat afweten. Er bestaan meerdere soorten die gelijkenis vertonen met deze door mij beschreven hoornkoralen/gorgonen. Het is dan ook moeilijk deze dieren te determineren.

Wanneer u in de gelegenheid bent om deze hoornkoralen/gorgonen aan te schaffen, ze zijn wel vrij prijzig, dan kan ik u dat ten zeerste aanbevelen. U zult er veel plezier aan beleven.

Wanneer u zich wil laten verleiden tot het houden van de felgekleurde hoornkoralen die uit dieper water komen, houd er dan rekening mee dat deze hoornkoralen voedsel nodig hebben, (en kunt u ze dat geven?) snel bealgen bij teveel licht en niet lang houdbaar zijn. Of u moet eens een speciaalbak met deze dieren proberen.

Nog even wat aanvullende aquariumgegevens waaronder ik deze dieren houd.

V.w.b. mijn gezelschapsbak 200 cm x 60 cm x 60 cm (waterhoogte), is de verlichting reeds genoemd. Deze lampen blijven 16 uur aan. De stroming wordt bepaald door tweemaal 2000 liter pompen en tweemaal 1600 liter pompen die onregelmatig door een zg wave-master in verschillende combinaties worden aangestuurd. Dat betekend dat er, of even geen stroming ontstaat, of 7200 liter per uur wanneer alle pompen tegelijk aan staan. ( met variaties.)

Medebewoners zijn diverse symbiose-anemonen, cerianthussen, tapijtanemonen, oren, poliepenkolonies, doopvontschelpen, softkoralen en steenkoralen. Alles groeit prima. Ook bevolken natuurlijk diverse vissen, garnalen, zeesterren, heremietkreeftjes enz. het aquarium.

De pH is gemiddeld 8.2, geen meetbaar nitraat, nitriet of fosfaat. Als filter gebruik ik een grote eiwitafschuimer.

In andere bakken groeien de hoornkoralen ook onder andere omstandigheden, Tl- en HQI-licht en ook onder minder sterke stroming. Hoewel men niet teveel moet bezuinigen op dat laatste.